Ош Юмын ÿдыржö, тылат чапмур!.. Латик ӱдырлан ик каче

Вход на сайт


Ешым чумырымо йодышым тараватымек, весат ушышко пура. Адак саде 90-шо ийлаште марий ончылъеҥ-влакым пургед нална да пале лие: Миклай Рыбаковын ватыже – руш, Виктор Николаевын – руш, Олег Иркабаевын – руш, Валерий Мочаевын – руш, весын, кумшын, нылымшын… Ынде айста келгынрак шоналтена. Чапле деч чапле качымарийна-шамыч илыш пелашыштлан вес калыкын ӱдырыштым ойырен налмек (ала мöҥгешла, марий рвезына-влакым вес калыкын ӱдыржö-влак ондакрак солалтат), мыланнаже мом ышташ кодеш? Кидым лупшалаш да ялыште йӱын коштшо марий рвезыланак марлан лекташ але, содыки, вес калыкын ушан-шотан эргыжым кычалаш? Варажым, илен-толын, шкенан шочмо ӱдырнам шкеак туныктена: тиде ораде марий пöръеҥлан кайымеш, лучо рушлан але татарлан, чувашлан (тыште Российысе чыла калыкым парняш пыштен каласаш лиеш) лек! Кунам-гынат кынервуйнам пураш огына тӱҥал?.. Ала, мöҥгешла, тиде сайышке веле шукта: вес калыкын эргыже (ӱдыржö) дене вӱрым вашталтымек, у тукымна утларак виян, пеҥгыде, куатле, кӱдыратле лиеш? Те кузе дыр, но мый дык тиде йодышлан кузе вашешташ ом пале. Но ик сӱрет ушешем лодемалт кодын да кызыт, возымем годым, уэш шарналте.

mari_ystel_9_sjezd.jpg

– Ӱдырна татарлан лектын! Татарлан! Вӱрым вашталтена! – моктанен ойла палыме маривате. А шинчаштыже, ужамыс-шижамыс, куан олмеш нимучашдыме шӱлык.

Ынде шоналтена, кöмыт улыт тыгай мужырын шочшышт-влак да кö лийыт мемнан уныкана-шамыч? Мо-гынат, марий огыл! Мемнан, кызыт 60-50-40 ияш-влак, семын «Марий улам!» манын кугешнаш огыт тӱҥал – тиде раш! Лектышыже могай лиеш манын мужедашат тораш кайыме ок кӱл. 2010 ийыште эртарыме перепись почеш чумыр Россий мучко марий калыкын чотшо 2002 ий дене таҥастарымаште 56 тӱжем утлалан шагалемын.

Ох, марий ӱдырамаш, шижат уке, вачӱмбалнет могай кугу порыс кия?! Тыйын сомылет, миссиет манына, сурт возакысе тулым аралымаште, тувыр-йолашым мушмаште, кочкаш шолтымаште веле огыл, а 21-ше курымышто марий калыкнам посна этнос (наций) семын арален кодымаште!

Пытартыш ийлаште марий ӱдыр (ӱдырамаш)-влак коклаште эше ик койыш шарлен. Ача-аваштым, шочшыштым, (пелашыжымат) коден, Марий Эл деч öрдыжкö гына огыл, Российым кудалтен, йот эллашкат чоҥештат. Южыжо икмыняр ий гыч пöртылеш, южышт тушанак лакемыт. Нуным вурсыман, шылталыман але, мöҥгешла, «могай молодец улат!» манын моктыман?

Шонем, тидыжымат-тудыжымат ыштыман огыл, кажныже шканже шке илыш корным ойыра. Вурсыман са-ма-ным! Кол келгырак верым кычалеш, а айдеме – кушто сайрак. Тугеже тушто илаш утларак айват, паша верат йöнанрак, пашадарат кугурак, илыш условият сайрак – тиде экономический йодыш дене кылдалтын.

Но уло вес амалжат. Кузе палемдат шымлызе-влак, Марий Элыште марлан кайышаш ийготан ӱдыр-влаклан пöръеҥ (рвезе)-влак огыт ситыс, калтак! Латик ӱдырлан ик каче. Ынде марий такмакетым савыралын вес семын муралтыман:
«Ик качыжым ончалам гын,
Латкок ӱдыр шыдешка».

А вет шукерте огыл мöҥгешла ыле. Мутлан, 1990 ийлаште Шернур район Купсолаште 18 качылан 2 ӱдыр лийын. Ох, саман, саман!

Умбакыже лиеш...

Автор: Лидия Семёнова, Российысе журналист ушемын еҥже.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.