Ош Юмын ÿдыржö, тылат чапмур!.. «Аважым ончен, ÿдыржым марлан нал»

Вход на сайт

image (1)_0.jpg...Ӱдыр кушкын. Сурт сомылкам вораҥдарымаште, кидпашалан тунеммаште, йочам куштымаште, шкем шот дене кучымаште тудлан эн сай пример аваже лийын да ончыкыжымат тыгак лийын кодеш. Пычкемыш, грамотдымо марий ÿдырамаш, шÿм моклакажым воктекше шынден, «ÿдырем, теве тыге», «ÿдырем, теве туге» манын ончыктен, тÿрым тÿрлаш, кÿляшым шÿдыраш, вынерым куаш да моло сомылланат туныктен. «Ӱдырем, вÿдвара дене вÿдым кондымет годым ведра гычет вÿд велалтме деч шеклане. Кап-кылетымат рыҥ кучо», – пелештен, памаш дек ужатен.

«Аважым ончен, ÿдыржым марлан нал», – шижтара калыкмут. Теве кушто калык педагогикет! Чын, кызытсе жапыште самырык ÿдырамашлан сай пелаш, сай ава, сай озавате лияш кугыжаныш велым шуко йöн пуалтын. Озавате школ, сурт кокласе сомыллан туныктышо курс, тренинг, мастер-класс, вузлаште, колледжлаште эсогыл лÿмын спецкурс-влакым почыт – ÿдырна-влакын тунемаш кумылышт гына лийже.

…Теве марий вате ÿдыржым марлан пуа. Сÿан гÿжла, сÿан чÿчка. Ик жап марий сÿан йоммыла чучын ыле, но тудо угыч пöртылеш. Тиде веле огыл, пытартыш ийлаште сÿан у сыным налын: ондак сÿан вате-влак лоҥыт, чÿчкат, оръеҥым качын суртыш наҥгаят – тиде йÿла почеш. Умбакыже сÿан кафеште я рестораныште шуйна – тиде у пагытын койышыжо, але «модо» почеш манына. Тыште нимогай удажат уке, шонем: ик велым, кугезе йÿла аралалтеш, вес велым – пырля ушнен-варнен, иза-шольо, пошкудо семын келшен илыме калык-влакын сай койышыштым кояш нигöат ок чаре. Ӱдырын кумылжым коден, ожнысыла Салика семын шолыштынак огыт наҥгайыс! Весат куандара, пытартыш жапыште марлан кайышаш оръеҥ ынде марий тувырым чияшат, легковой машина олмеш оҥгырым сакыман, шонанпыл гай шым тÿсан тасма дене сöрастарыман имне тарантасыш шинчашат ок аптыране, ок вожыл.

Ныл ий ончыч Пошкырт кундемын ятыр марий ялжым ончен савырнаш логале. Шогена тыге ик марий ялыште, лÿмжымат монденам ынде, журналист йолташна колхоз председатель дене интервьюм ышташ каен, а мый, палатке йымалне ужалкален шогышо ÿдырамаш воктек верланен, эртен кайыше-влаклан марла книга-влакым темлен шогем. Пошкудем моткочак мотор, ну ойлаш лийдымын мотор, чылт олыкысо мотор пеледышан, пошкырт марий ÿдырамаш тувыр-влакым ужала. Йодам:

– Неужели тыгайжым налыт?

– Налыт – манеш. – Теве таче ик ÿдыр марлан кайышаш комплектлан толшаш. Вучем.

Чынак, саде ÿдырет толын шуо, мемнан ончылнак тувырым, запоным чиен висен ончен налын кайыш. «Сÿанлан», – ужалшын мутшым пеҥгыдемден мане. А шукерте огыл пален нальым: Марий Эл Радион журналистше, пошкырт йыгыт Владимир Аптулаев оръеҥжым шочмо суртышкыжо марий вургеманым конден пуртен.

Марий тÿрызö-амалкалче Ираида Степанован ойлымыж почеш, пытартыш ийлаште марий тÿран сÿан тувырым йодын толшо-влак ятырлан шукемыныт. Ожнысо гайым огыл, а кузе ойлат, стилизованныйым. Марий тÿрын чыла законжым шуктен тÿрлымö, аралтыш тамган мотор платьым молан чияш огыл? Мыйын вуешшушо ÿдырем уло, сÿан кечынже мыйынат ÿдыремым тыгай тувыраным ужмем шуэш. Кö пала, мо да кузе пÿралтын?

Йÿла шотышто икмыняр татым ушештарынем. Оръеҥым шочмо суртшо гыч луктын наҥгайымыж годым веҥе лийшашлык каче, ÿстел йыр кумшо гана савырнымыж годым, аважын оҥышкыжо шийвундым пыштен кода, тыге олным тÿла. Каче кугурак оксам пыштен гын, ончаш толшо калык ойлен: «О-о, тÿжемашымак пыштыш, поян тугеже». Кызыт оксан акше волен, садлан ава лийше-шамыч шкештак ончылгоч шижтарат: «Айда лÿмжылан шÿдö теҥгеат сита». А вет олно – тиде ушан-шотан ÿдырым ончен куштымылан тауштымаш. Аван мыняр йÿд омыжо кодын, чонжо вургыжын, йÿлен… Но илышыште чылажымак окса дене от висе. Авалан эн кугу олно – тиде ÿдыржын пиалже.

Ӱдырын пÿрымаш тугай. Ача-авам шортарен коден, вес ешыште илаш, вес еш дене пиал полатым чоҥаш. Тидын годым кугезе йÿлам шукташ мондыман огыл. А йÿлаже кажне ялын шкенжын тÿрлö. Мемнан Шеҥше велне (Морко район), марлан мийымек, кум кече шочмо суртышкет лийман огыл, кеч тудо теве тыштак, йожекла уремыште гына. Мый, мутлан, шортын колтенам, ава лийшем, Роза аве, йодеш:

– Молан шортат?

– Мöҥгö миен толмем шуэш…

– Пешакак кайынет гын, миен тол айда, – манеш. Уке, шым кай, чытышым, вет шочмо авамын туныктен ойлымо сугыньжым пудыртымо лиешыс!

Умбакыже лиеш...

Автор: Лидия Семёнова, Российысе журналист ушемын еҥже.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.