Агавайрем (ага пайрем) кумалтыш. Агавайрем модыш-влак

Вход на сайт

Идалыкын шошо ден кеҥеж пагытлажын вашлийме татыште марий калык Агавайрем кумалтышым эртара.

Agavajrem1_Arslan.jpg

Вес семынже Агавайремым онаеҥ Вячеслав Мамаев «Марий юмыйӱла да пайрем-влак» книгаштыже «ага пайрем» манын умылтара.

Книгаште умбакыже ойлалтеш: «Марий калык ожнысекак мланде дене кылдалтше пашам ик тӱҥ сомыллан шотла, санденак шуко пайремжат ты пашам ворандарен колтымо дене кылдалтын. Ожнырак, шыжым, уржа-сорлам пытарымеке, шыже ага пайремым эртареныт. Таче кечылан шыже ага пайрем эртаралтмаш аралалт кодын огыл. Кугезына-влак, мландын лум деч эрнымекыже, шошо ага тӱҥалме деч ончыч Агавайремым эртареныт. Пытартыш жапыште ты пайрем шотым шошо ага пашам пытарымеке тöрлат.

Ял калык дене погынен, пайрем кечым палемдат. Кумалтыш кече деч ончыч кумалме верым эрыктат, пум ямдылат, кӱлеш гын, шагым келыштарат. Тӱҥ кумалтыш киндым ышташ, пурам шолташ посна ешым ойырат. Тиде еш осыгечынже, мончашке пурен, сортам пӱтырен ямдыла, а пурам гын ончылгочак шолта. Агавайремыш толшо-влак тыгак ончылгоч пурам шолтен ямдылат. Осыгечынже мончашке пурен, шыште сортам пӱтырат, мелнам кӱэштыт, тӱрлеман когыльым ямдылат, кӱктымö муным чевертат. Пеленышт тыгак мушмо ший надырым, у солык ден шовычым пöлеклан налыт. Чылан палемдыме жаплан Агавайрем отыш мият, тулолмыш тулым пыштат.

Агавайремым эртараш шаге ӱмбаке але мландыбаке, ужар кож але писте укшым шарен, пура леҥежым, тичмаш киндым, мелна кышылым, тӱрлеман когыльым, чевер муным шындат. Карт кугыза сортам чӱкта, пурагоркаш пурам тема. Толшо калыкше, шке верышкышт шогалын, кондымо чесыштым ужар укш ваке, мландыбаке, шындат. Пелен кондымо сортам чӱктен, пурагоркаштым темат да сукалтен шинчыт. Карт кугыза полышкалышыже дене Агавайрем Юмылан пелешташ тӱҥалеш. Агавайрем Юмын Аважлан, Ош Кугу Юмылан, Мер Юмылан, Шочын Ава Юмылан, Мланде Ава Юмылан, Перке Ава Юмылан, Кугу Серлагышлан, Курык Кугызалан Агавайрем пайрем лӱмеш тичмаш кинде-чесым йöратен шогаш йодеш. Ӱден кодымо пырчылан вожшым мелна гай кумдан шараш, озымжым шаге ваке шарыме кож лӱс гай нугыдемден шогаш, кыдалжым пура леҥежыш шогалтыме сорта гай пеҥгыдым ышташ, парчажым тӱрлеман когыльо гай лöзам ышташ, пырчыжым чевер муно гай шолдырам шочыкташ йодын кумалыт. Шыма йӱр дене нöртен шогаш, чевер кече дене ырыктен, умыр мардеж дене пуалтарен, кас волгенче дене кӱктен шогаш сöрвалат. Пырчым поген налмеке, тӱрлö осал-зиян: тӱтан мардеж, озыркан шолем, осал тул йып, шукш-копшаҥге, коля пытарыме деч – аралтышым йодыт. Кумалше калыклан Кугу шулыкым, кум тӱрлö кӱрылтмö перкем, серлагыш ден аралтышым йодыт. Тиде кумалме деч вара у кинде дене таушташ сöрен кодат.

Пелештен пытарыме деч вара, наледымашым поген, тулышко пыштат. Пурам йӱыт, кондымо чесым авызлат. Чевер муным икте-весе дене алмаштен кочкыт, пурам ваш-ваш йӱктылыт. Ӱдымö пасу тӱреш шурно шурно гай шолдыра лийже манын, чевер муным урен кодат. Ото гыч суртышкышт миен, Агавайрем лӱмеш ыштыме кинде-чесым Сурт Юмыштлан пелештен кумалыт. Пошкудо-влак ваш-ваш унала лектын коштыт, пайрем лӱмеш шыма мурым мурат, тӱрлö семын таҥасат, модышым эртарат.

Агавайрем модыш-влак

«Вӱд йоген». Модаш кумдарак вер келшен толеш. Ӱдыр-рвезе-влак, модаш погынымеке, кидым кучен, поче-поче шогалыт. Эн ончылно шогышо самырык-влак, кидыштым ваш кучен, капкам почмо гай кӱшкö нöлтал шогалыт. Нунын кид йымач моло мужыр вӱд йогымо семын эртат. Чылан каен пытымек, пытартышлан шогышо ӱдыр-рвезе нуным алмаштен шогалыт. Мужыр-влак, икте-весышт дене вашталтын, тӱрлö мурым шергылтарен, кужу жап ялын ик мучашыж гыч весышкыже «Вӱд йоген» модыт.

«Куржталын ӱчашымаш». Рвезе-влак, радам дене шогалын, икте-весыштым сеҥаш тöчен ӱчашен куржыт. Кö эн ончыч палемдыме верыш куржын толеш, пöлек шотеш чевер муно логалеш, а ожныракше тудлан чевер муно дене пырля тӱрлеман солыкым кучыктеныт.

«Агавайрем муно». Кугезына-влак шурно лектыш сай, самырык еш-влак шочшан, вольыкат, сурткайыкат, мӱкшат тӱлан (иган) лийышт манын, чевер муным курык тайыл почеш пöрдыктен колтеныт, а виянракышт кумалме пушеҥге гоч кышкеныт.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.