Александр Таныгин: Марий юмыйӱлан тӱҥалтыш да ончыклык корныжо

Вход на сайт

Марий шымлызе-влак шке ойпогыштышт палдарат Юл, Вӱтла, Ошвиче кундем эҥер сер-влак – тиде мемнан шочмо да кушмо шепкана. Тидын дене ала-мынярже келшаш лиеш. Ош Кугу Юмын пӱрышӧ, кунам мланде ӱмбалан илян-шамычым ыштен погаш тӱҥалын, айдеме деке шумеке, а кудыжлан мемнан чоным, ӧртым, шыртым – чыла капышкына шыҥдарен и шуко тӱрлӧ тӱсан, тӱрлӧ йылме дене келыштаралтше шыртан айдеме-влакым чоҥеныт.

IMG_2703-_0 (1).jpg

Таче кечылан капыштына улшо вӱр шот дене, ДНК рӱдыжӧ, йылме тӱҥалтыш шот дене икымше ышталтмылан африканский племена индеец, финн-угор лопар и марий калык шотлалтыт. Тиде ныл тӱсан йылман, шыртан калык тӱҥ тӱҥалтыш негызлан шотлалтыт. Сандене Ош Сандалык Юмын пӱрышыже мыланна марий-влаклан уш-акылешна курык-курымешлан шыҥдарен, чон акылна эре шижын шога – ме пеҥгыдын шке йӱла кучем шот дене уло тӱнялан ойлышаш улына Ош Поро Сандалык Юмо – тӱҥ тӱҥалтыш негызлан марий калыкым шогалтен. Тиде ой шыҥдаралтше философий ойла: йӱла кучымыштат Ош Сандалык йӱлан негызыштыже шогена. Мемнан тӱнян угыч почылтмыж деч вара 7524 ий лишемеш. А такше айдеме мланде ӱмбалне шке суапле пашаж дене 150 миллион утла шога. Тидым археолог-влак пеҥгыдемденыт. Ме таче мутым кучена мландышарын эн почеш вӱд ташлыме, а варажым кугу ужашыжым ий дене леведалтме азап деч вара. Тыгай пашам юмын кугу мланде ӱмбалне пужен уэш да уэш ылыжмашым кугу палыме философ-влак ончыктен возен коденыт. Тыгай кугу философлан, Юмын калык ӱмбак могай пӱрымаш кунам да кузе ышталтын да ышталтшаш – шке палышаш. Платон, Пифагор, Леонардо да Винчи, Нострадамус. Тиде эртымаш эртен каен вӱд, тул вий дене да тулеч моло денат. Вот тыге 8 тӱжем ончыч, мыланна финн-угор тӱшкалан шочмо шепкаж дечын тарванен каяш логалын.

Касвел гыч тӱҥалын игече чот йӱкшемден да чылажат ий дене леведалташ тӱҥалын. Ме тунам Урал курык гоч вончен каен улына. Угор калык племена гоч эртен каяшна логалын. Сандене нунылан да ме нунын дечат таче кече мартеат пӱртӱс вийлан эн ӱшаныше калык кодынна. Налаш ненец, хантым, манси, селькуп, чукча, якут да моло йӱдвеле калыкат Юмым умылымаште икгайлык чон кӧргыштышт, уш-акылыштышт, шыртыштышт кодын.

А варажым ме йӱдвел гыч савырненна Тибет курыкла могырыш. Туштыжо чак палыме лийынна монгол калык дене. Монгол калык гоч кайымына ончыкта икгайлык Тӱня Юмын кышкаржым умылымаште. Нунын Тенгрианствышт индеш юмо дене шога. Кава, шӱдыр-влак, кече, тылзе, мардеж, вӱд, пыл, кӱдырчӧ, волгенче. Эн тӱҥлан нуно Канде каван Сандалыкшым шотленыт. Ме эркын дене шке шочмо-кушмо кундемыш корным кученна. Пеш шуко эҥер-влаклан, ер-влаклан, курык кӱкшата-влаклан коденна марий лӱмым. Тидыже С.Черныхын кугу пашаштыже палдаралтеш. Мутлан, Ангара эҥер – марий-влак тудым аҥыра маныт. Тудо шкетын гына Байкал ер гыч мӧҥгешла йога. Байкал воктене Оҥгыр лӱман эҥер уло. Туге гынат ме шуко мутым тушечын поген коденна. Мутлан, селькуп йылме гыч, шуко мут ҥ буква дене пыта: мераҥ, поҥго, лоҥго да т.м. Мемнан йӱла ала-мынярже шаман-шамычын вийышт дене вашкалалтыныт. Тидыжым тачысе кумалтыш радамна ойла.

Тачысе кумалтышнам кугу ненец калык писатель Иван Шестолов шымлен и шуко йӱлан икгайлыкше тачысе кече мартеат кодын: кӱртньӧ йӱкым лукмаш, тул вуй дене кӧрдылмаш. Ала меже иктаж кышам коденна, ала иктаж-можым нунын деч поген толынна. Тибет курык воктене алтай калык тачат чылт мемнан гаяк кумалтыш тул водыж дене эртат. Каласаш кӱлеш, нунын тӱҥ ончыльеҥлан Мамыев шога, кудыжо мемнам уналат ӱжеш. Тиде чылажат эртыме-толмо корнынам ончыкта. Ме Урал курыкын кечывал могыр кӱкшаташкыже у эра деч 2 тӱжем ий ончычак толын шуынна, тачысе ийгот кечышот дене ойлаш гын, 4500 ий ончычак. Мыланна тушто индо иран калыкын мландыжымат эртен каяш логалын. Тидыже мемнан мутвондыштына палдырна - С.Черныхын лончылымо пашаже ойла. Мутерыштына ик визымше ужашыже индо-иран вожан. Эн шерге мутшак ачаже, аваже, йолташыжат, тушманжат, шӧртьныжат, вӱргеньыжат, тӱрлӧ металлжат, орважат да т.м. ик семын йоҥга.

Ме тиде жапыште кавасе шӱдыр-влак дене пеш сайын палыме лийынна. Тунам мемнан калык шӱдырын да нунын мом ончыктен каласымыштым чотрак пален шогеныт. Архаизм гочын эртен каяш логалын. Ме 32 ияш кечышот календарьымат нунын дечак пален налынна. Марий мут тиде архаизм арий калык дечын эртен кайымына годым толын. Мыланна тыгай лӱмым пуэн улыт гын, тугеже ме пеш виян калык лийынна. Каласаш кӱлеш, тиде тӱшка гоч гот, тачысе удмурт калыкат эртен каеныт. Икымше курым тӱҥалтыштак ме шкенам шочмо-кушмо шепкашкына толын шумынам шотлена. Айленна Сулий вӱдын сержымат, Ош Вичын кумда аҥажымат, Виче ден Вӱтла, Юл кундемысе эҥер серымат. Тидын нерген ойла 2-3 курымышто Иорданын возен кодымо ойжат. Тудо марий калыкын кум вере илымыжым ончыктен коден: Урал курык воктене, Вӱтла да Юл кундемыште, тачысе Моско областьысе мырий калык манын возымыжат уло. Илыме аҥам гот калыкын Кугыжаныште шогымылан мланде манме шомак ойла. Тудо илыме аҥам ончыкта.

Меря калык дене ик калык шотнам мемнан Мер юмынам кумалме ойла. Ме таче йӱла шот дене марий калыкымат кокыте огына шел. Курыкмарий, олыкмарий, эрвелмарий – тиде ик калык, ойлымо диалект гына вес тӱкӧ. Кугыжанышын йылмыжым кокытеланымаш - тиде тачысе жаплан «кугу ученый-влакын ваш кучедалмашышт да тыршымышт», кудыжо мемнан кугыжаныш виктемым аҥыртареныт.

Мемнан Ош Тӱҥ Сандалык юмынам ме кумалынна, кумалаш тӱҥалына. Марий калык – тиде негыз, вес калык радам да вес калыкын йӱлаже тиде каванеш опталтыныт.

XXI курымышто тӱнямбал йӱлан каванже рончалтшаш. Тидым возен коден Мишель Нострадамусат, Ванга шке шинчаужмашыштыжат. Но ме да мемнан йӱлана Ош Сандалыкыште негыз шотешак кодеш. У, ош тӱсан волгыдо дене шке илыш-корныжым шуя. Водолей эран жапыштыже чыла кодшо негызан йӱлаже вес атышке пура. Илыш идеят, шулыкан шонымашат, яндар да эрыкан мутат поро паша дене кылдалтше лийыт.

Автор: Александр Таныгин, Марий Элын тӱҥ онаеҥже.

Икымше лаштыкыш пöртылаш>>>

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.