Пётр Емельянов: ИЛЫШ ВОШТОНЧЫШ СЕМЫН АКЛЕМ

Вход на сайт

Туныктымо пашан ветеранже семын газетым илышын воштончышыжлан шотлем. Кузе уке гын, вет ме газет лышташлаште илышын тӱрлӧ йыжыҥан улмыжым ужына да лудына. Тидын шотышто районысо газетнат шке сомылжым шуктен шога да лудшо-влакым лудашак кумылаҥда.

Emeljanov_arslan.jpg

Мый шкеже газет деке тӱҥалтыш ошкылым армийыште служитлыме годым военкор семын ыштенам: «Советская армия» ден «Победа» газет страницылаште савыкталтынам, а тиде тунамсе ГДР-ште лийын. Вара ик талук наре ялыште илыме годым, пединститушто тунемме жапыште, но эн шуко кыл лийын тӱрлӧ газет ден журнал редакцийла дене нылле ик ий кӱрылтде И.К.Глушков лӱмеш Оршанке педколледжыште пашам ыштыме годым. Мутат уке, эн шуко материал районысо «Вперёд» («Ончыко») газетеш савыкталтын.

Кандашле ияш лӱмгече – тиде моткоч кугу событий. Районысо газет тӱрлӧ лӱм дене лектын шоген гынат, кызытсыже дене 1965 ий 6 апрель гыч савыкталтеш. Икымше номереш мыйынат «Учитель – общественник» статьям печатлалтын. Тиде жап гыч тӱҥалын, «Ончыко» газетеш шагал огыл серымем савыкталтын. Мыланна, туныктышо-влаклан, газет деч посна пашанам вораҥдарен колташ куштылго огыл. «Ончыко» да моло газетын страницылаж гыч информацийым пуышо материалым гына огыл, тыгак тунемше-шамыч, калык коклаште тӱрлӧ пашам шуктен шогаш кӱлмӧ материалым муына. Туныктымо годымат районкын материалжым кумдан кучылтмо. Мутлан, грамматика урокышто ончыл статьям, очеркым, зарисовкым, сылнымут текстым руш йылме гыч шочмо йылмыш, марий гыч руш йылмыш кусаренна. Адак теве диктант, изложений, моло текстымат шукыж годым газет материал негызеш ямдылыме.

Газет арняште кум гана лектын шогымыж жапыште пайдале да кӱлешан материаллан утларак ойыртемалтше ыле. Вик ойлаш гын, мыланем тунамак марла газетлан руш йылме гыч кусарен кусарен печатлымаш келшен огыл. Но адак тидын годымак тунамат марий газет литератур страницылан поян ыле. Тӱрлӧ почеламут, ойлымаш, йомак-влак чӱчкыдынак печатлалтыныт. Ты шотышто поснак педучилище гыч студент-влак чот тыршеныт. Икмыняр ий эсогыл «Педагогический кадр верч» страницат лектын шогыш. Тудо жапыште газетым лукташ редактор Е.И.Шабалин кугун полшен, адак С.А.Усова, А.Ф.Авипов, Г.В.Иванов да моло журналист-шамычат почеш кодын огытыл. Тунам газетым лудашат кумыл лектын шоген.

Но ик шонымаш эреак пӧрдын: ала марла газетым кусарыме (дубляж) йӧн дене огыл, а посна газет семын лукташ тӱҥалаш. Молан марла газетым рушла гыч кусаркален толашаш? Вет ме, марий-влак, кок йылмыжымат палена, лудын кертына. Мыланнат шкенан газетна кӱлеш. Шке шотан марий газет савыкталташ тӱҥалеш гын, ялкорат, поэтат лектыт, лудшо-влак кокла гыч шагалын огыл газет дене кылым кучаш тӱҥалыт. А кызыт гын ятыр районышто марла газет ок лек. Изи тиражан улмылан кӧра, очыни, кусарен лукмо газетым петыркалышт. Тидым ышташ, мутат уке, куштылго, но уэш лукташ тӱҥалаш, марий калыкын йӧратыме таҥышкыже савыраш моткоч неле. У газет лекме дене тӱҥалше автор-влаклан тудын дек кумда корно почылтеш, подписчик-влакат ешаралтыт манын, толашен-толашен Оршанкыштат посна марла газетым лукташ тӱҥалме ыле. Тыште тудын редакторжо Г.В.Иванов чот тыршыш. «Калык ой» лӱман газетын икымше номерже 1993 ий 9 январьыште савыкталт лекте. Тыге чылт марий газет шочо, пайдале материал-влак шочмо йылме дене мастарын возалтыч. Икымше номерыште педучилище гыч чӱчкыдынак возен шогышо Наташа Тимофееван «Агытан курык» легендыже, «Тумна ден корак» йомакше, «Сӱретан омо» почеламутшо савыкталте. Моло ӱдыр-рвезат у газет дене кылым кучаш тӱҥальыч. Но тиде куан ӱмырат пеш кӱчык улмаш. Ик жап гыч марла газет йӧршеш лекмыжым чарныш. Да рушла газетшат таче арнялан ик гана веле лектеш.

Кызыт «Вперёд» газет пелен тылзылан кок гана марла страница лектын шога. Тыште журналист Эрик Иванович Бердниковын тыршымыже раш коеш. Шкенжын серыме материалже чӱчкыдынак савыкталтеш, моло лудшымат кумылаҥден шога. Ала тышке школласе туныктышо, тунемше да студент, озанлык вуйлатыше, тыглай лудшо-шамычымат ушаш ыле. Тиде лаштык тений гына лекташ тӱҥалын гынат, ятыр пайдале да оҥай матриалым куанен лудын шогена. Марла лекше газетыште палыме еҥ, ял пайрем нерген статья-влак чӱчкыдын савыкталтыт, но тӱрлӧ проблема дене кылдалтше материалымат , очыни, мондыман огыл, нунымат ужмо да лудмо шуэш. Ала илен-толын «Калык ой» газетнат уэш лекташ тӱҥалеш. Адак ик «НО» уло: Оршанке марий-влак шочмо марий йылме дене лекше газетым, журналым, сылнымутан литературым шагал лудыт. Мый пешак ӱшанем: тиде чырат илен-толын эркын-эркын садак тӧрлана. Тидлан ӱшан уло.

Автор: Пётр ЕМЕЛЬЯНОВ, СССР калык туныктышо.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.