КАЛЫК ТУНЫКТЫШЫН ПӰРЫМАШ КОРНЫЖО (23 январьыште Пётр Емельянович Емельяновын 80 ияш лӱмгечыже)

Вход на сайт

Марий Элыште ятыр палыме да пагалыме еҥ ила. Нунын кокла гыч иктыже - Пётр Емельянович Емельянов, туныктымаш пашалан уло чонжым пуышо, шочмо марий йылме деке шӱмаҥдымаш сомылыш кугу надырым пыштыше, шочмо кундемым кумдан чапланадрыше, Башкортостан АССР Калтаса район Калмаш ялын чолга эргыже, Калык просвещенийын отличникше, СССР калык туныктышо. Ятыр ий Оршанке педагогический училищышыште (кызыт колледж) марий йылме ден литературым туныктен.

Emeljanov_arslan1.jpg

Пётр Емельянович Емельянов 1935 ий 23 январьыште марий ешеш шочын-кушкын. Ешыштыже икымше йоча лийын. Ачажын, Емельян Салмияновын, ӱмыржӧ сарыште кӱрылтын, садлан Пётрлан йоча пагытын пиалже шагалрак шижалтын, ава пелен сурт, еш пашам ятырак шукташ логалын. Сарын неле жапше шеҥгелан кодын гынат, ончылно илышын тӱрлӧ йогынжо вучен.

Сар деч вара Чакема Шуматбаева, Петян аваже, марлан лектын. Ача лийшыжын койыш-шоктышыжо пеш кычалтылше лийын, садлан икмыняр жап гыч Чакеман шольыжо, Иван Шуматбаев, Пётр Емельяновичын илышыштыже ачажым вашталтен.

Иван Петрович Шуматбаев Киебаковский шымияш школышто туныктышылан тыршен. Тыге туде шинчымашыжым, моштымашыжым Петялан пуаш тӧчен, ача семын кумда илыш-корныш луктын. Векат, пӧръеҥ ончыкылык туныктышын койышыжым шуарымаште кугу рольым модын. Тунеммаште нимогай лушкыдылыкым пуэн огыл. Урокысо йодышлан вашмутым пеҥгыдын йодын. Туге гынат тунемаш шонышо айдемын кумылжо волен огыл, а утларак кыртмен веле Пётр Емельянов шинчымашым погаш пижын. Тунамак ончыкылык илыш корным ойырен налаш пеҥгыде ӱшан шочын. 1950 ийыште шымияш школым визытанлан тунем пытарымеке, Башкир АССР-ысе Краснокам педучилищыш пурен. Студент илыш моткоч оҥайын эртен. Тӱрлӧ мероприятий, занятий, практикым эртыме жап – чын паша корным ойыраш полшеныт.

1954 ий 29 июньыште Краснокам педучилищым тунем пытарымеке, 15 август гыч Калтаса районысо Ново-Кильбахтинский шымияш школышто латкандаш ияш рвезе туныкташ тӱҥалын. Туге гынат, чылан ме элнан икшывыже улына, садлан тиде ийынак 18 сентябрьыште Петр Емельяновичым Совет Армийыш налыныт. 1957 ий 21 ноябрь марте, кум ий, ГДР-ыште, салтак порысым шуктен. Тудын службым эртыме верже «Группа Советских войск в Германии» манылтын. Тушечак, очыни, марий йылме урокышто темым умылтарен пытарымеке, але иктаж йодышым рашемдымеке, мемнан туныктышына «Ферштейн?» – манеш ыле.

Совет армий радам гыч пӧртылмеке, 1958 ий 18 февраль гыч май марте Калтаса районысо Старо-Тураевский тӱҥалтыш школышто, вара 17 июнь гыч 28 август марте Амзибашевский школ пеленсе интернатыште воспитательлан тыршен. Тыштат Петр Емельяновичын йӧратыме чӱчӱжын тыланымашыже илышыште пӱрымаш кышам коден.

Пётр Емельянов 1958 ий 1 сентябрь гыч Марий кундемысе Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогический институтышко историко-филологический факультетын руш-марий пӧлкашкыже тунемаш пурен. Моткоч келгын руш да марий йылме ден литературым шымлен. 1963 ий 2 июльышто кӱшыл шинчымаш нерген дипломым налын. Изиш каналтымеке, 15 август гыч Марий АССР-ысе Параньга район Елеево школышто руш йылме да литературым туныктышылан пашаш ушнен. Но шуко жапат ок эрте, уста еҥын шинчымашыжым шотыш налын, 1963 ий 14 ноябрьыште Марий АССР-ысе просвещений министрын пунчалже почеш (тунам Пётр Михайлович Хлыбов ты сомылым шуктен) Пётр Емельяновичым Оршанке педучилищышке марий йылмым, литературым да методикым туныктышылан кусарат.Тиде кече гыч сулен налме канышыш лекмешке, 2004 ий июль марте, Пётр Емельянович Емельянов Оршанке педучилищын (кызыт И.К.Глушков лӱмеш Оршанке педагогический колледж) уста туныктышыжо лийын.

Оршанке педколледжыште ятыр палыме да пагалыме айдеме шинчымаш йолгорным тошкен. Шке жапыштыже Пётр Емельянович Емельяновын тунемшышт лийыныт: А.Н. Куклин, филологий шанче доктор; Н.С. Попов, историй шанче доктор; А.А. Васинкин, литературовед, филологий шанче доктор; В.Н. Васильев, филологий шанче кандидат; В.В. Кузнецов, филологий шанче кандидат; Л.П. Москвина, историй шанче кандидат; С.Н. Андреева, психологий шанче кандидат; З.В. Долгова, Марий Эл Республикын калык артисткыже; Анатолий Мокеев, марий поэт, Российысе писатель ушемын еҥже, Анатолий Спиридоновын возымо «Югорно» эпосшым марий йылмыш кусарыше; А.М. Клёнов, И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын директоржо да ятыр моло туныктышо, кудышт ялысе я оласе школышто, Марий Элыште да тыгак марий кундем деч ӧрдыжтӧ, кажныже шке верыштыже, налме шинчымашым кучылтын, кушкын толшо тукымым илыш-корныш лукташ суапле надырыштым пыштен шогат. Пётр Емельянович кажне студентше нерген кызытат порын шарна да шукыштын илыш-корныштым эскерен шога.

Педучилищыште икымше ий гычак Пётр Емельянов марий литературын классикше Я.П. Майоров-Шкетан лӱмеш усталык ушемым чумырен. Тыште драматургий, краеведений, этнографий, лингвистике дене кружок-влак пашам ыштеныт. Теве усталык кружокыш икымше курс гычак кошташ тӱҥалыныт, почеламутым, ойлымашым, моло сылнымутым сереныт.

Пётр Емельянович шкеж дечат чоткыдын йодын, тунемше-влакымат пеҥгыде койыш-шоктышлан туныктен. «Туныктышылан тунемаш толында. Туныктышо – тыглай айдеме огыл. Тудо илыш деч ик ошкыллан ончылно кайышаш. Йоча-влакын йодышыштлан чын вашмутым муын моштышо лийшаш, нуным шонаш да пашам кыртмен ышташ туныктышаш», – манын ик гана веле огыл ушештарен Пётр Емельянов.

«Тендан кокла гыч кажныже писатель ден поэт лийын огеш керт, но тунем пытарымеке, шке школыштыда краеведений пашам виктараш тыланда куштылго лиеш. Кумылда гына лийже», – манын ойлымо шомакше ушеш кодын.

Кружокыш коштшо студент-влак шке кид дене возымо «Талант памаш» журнал ден альбом-влакым ямдыленыт. Нунын почеламутышт, ойлымашышт, статьяшт районласе да республикысе газет ден журналлаште савыкталтыныт. Кажне ийын «Сылнымут лудмаш» конкурс эртаралтын. Усталык паша деке Пётр Емельянов лӱмлӧ писатель, поэт, журналист, артист-влак дене вашлиймаш гочат шӱмаҥден. Я.П. Майоров-Шкетанын илышыж дене кылдалтше верлашке лектын коштмаш-влак ялысе ӱдыр-рвезе-влакын ушешышт кужу жаплан шарнымашеш кодыныт. Яраҥ олаште, Тошто Крешыныште, Шкетан лӱмеш театрыште да моло верыштат лийме. Тыгак Оршанке посёлкышто Я.П. Майоров-Шкетанын шӱгарже да чапкӱж воктене арулыкым эскерыме. Кажне ийын шошым Шкетан лӱмеш усталык ушемын чумыр пашажым иктешлыше шанче-практик конференций эртаралтын.

Петр Емельянович Емельяновын марий кундемын да чумыр марий калыкын историйыштыже волгыдо кышам коден. Пел курым жапыште тудо кандаш шӱдӧ утла статьям возен, студент-влак дене пырля поян этнографий да фольклор материалым поген. Тудо марий йылме да литератур дене 17 программын, туныктышо да студент-влаклан туныктымо методик пособий-влакын авторжо. «Шкетанче кружок», «Шочмо йылме кружок», «Марий калыкойпого кружок» книгаже-влак марий йылмым туныктымаште моткоч кугу полышым пуат.

Ме ятыр туныктымо системым палена. Тиде Шалва Амонашвилин, Антон Макаренкон да молынат туныктымо системышт. Нунын дене ик радамыш СССР-ын калык туныктышыжо Петр Емельянович Емельяновын шкешотан, автор педагогике системымыжым шындаш лиеш. Ме таче тудым Марий Талешке манын, пеҥгыдын ойлен кертына.

Пётр Емельянов ятыр чаптанык дене палемдалтын: Калык просвещений отличник, РСФСР школын сулло туныктышыжо, СССР калык туныктышо да молат. Каласен кодыман,1989 ий гыч 1991 ий марте СССР-ын калык депутатше лийын.

23 январьыште пагалыме Пётр Емельянович Емельянов 80 ияш лӱмгечыжым палемда. Чумыр марий калык, Оршанке педколледжым тӱрлӧ жапыште тунем пытарыше-влак лӱм дене Туныктышо-влакын Туныктышыштым, Петр Емельянович Емельяновым, шочмо кечыж дене саламлем. Пеҥгыде тазалыкым да чыла сайым гына алал кумылын тауштен тыланем!

Автор: Ирина Закиева (Курочкина),
Марий Эл Йошкар-Ола, марий йылмым туныктышо.

Емельянов П.Е. нерген возеныт:
- Яналов В. Мом ӱдет, тудым тӱредат // Марий коммуна. 1987 ий 5 декабрь.
- ЯковлевЮ. Начало начал // Марийский край, земля Онара. М.: Современник, 1989. С. 374 – 380.
- Мокеев А. Усталык памаш: Поэма // Ончыко. 1994. №Ю. С. 83 – 93.
- Григорьев Ю. Кудло ий - кужу эртыме корно //Кугарня. 1995. 20января.
- Кузьминых В. Мгновенье и жизнь // Марийская правда. 1995г. 21 января.
- Иванов И. Аркаш кӱзет, тораш ужат//Марий Эл. 1995 ий 24 январь.
- Апакаев П. А. Образование и просветительское движение в марийском крае. Йошкар-Ола, 2002. С. 218 – 222.
- Емельянов П.Е. Ӱмыржӧ туныктымо пашалан // Марий Эл. 2002 ий 16 ноябрь.
- Муравьев А.В. Учителями славится Россия: Учителя Республики Марий Эл – заслуженные учителя Российской Федерации. Й-Ола, 2004. 186с. (С.35-36).

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.