Омса гыч поктат гын, окнаш пурыза... (фото)

Вход на сайт

Pleteneva3.jpgТудо ӱмыржö мучко рушла мутланен. Пытартыш кум ийыште шочмо йылмын кÿлешлыкшым шижын да тунемаш пижын. Ынде чыла марий газетым, журналым, книгам лудаш тырша. Чылажат мер пашалан кöра. Тудо ик ий Киров кундемысе Кильмезь районышто «Кильмезь мари» марий калыкле-тÿвыра автономийым вуйлата. Кильмезьыште илыше да шкенжым 25 ий райпо пашалан пöлеклыше марий ӱдырамаш Наталья Плетенёва дене мутым вашталтена.

- Наталья Владимировна, кузе мер пашаш логалында? Тиде Тыланда келша?

- Кок ий ондак Изи Кельмезь ял шотан илемын депутатшылан сайлышт. Тыгай сомылым ÿшанен пуымеке, мом гынат ыштыман, калык нерген, тудын илышыже, чон кумылжо нерген шоныман. Мый марий улам, сандене шочмо кундемыштем илыше шочмо калыклан могай-гынат сай пашам ыштынем, пайдам кондынем. Чолга меръеҥ-влак Алексей Кудрявцевын, Анатолий Радыгинын, Владимир Унженинын полшымышт дене у мер организацийым ыштышна. Тудым уныкамын шочмо кечынже регистрироватлыме. Кызыт чыла моштымем, яра жапемым мер пашалан пуэм. Кокла гычак 88 ияш кокамым ончем. Пелашемынат тазалыкше начаррак, группышто… Тунамак Йошкар-Олаште Республикысе Иван Палантай лÿмеш тÿвыра да сымыктыш колледжыште заочно тунемам. Мутат уке, икшывем-влак ойлен колтат: «Авай, кунам мемнан пелен лият, шочшет да унакат нерген шонен илаш тÿҥалат?..» Чын, мер паша шуко жапым налеш, тыгодым тидлан нигöат пашадарым огеш тÿлö. Мöҥгешла, чӱчкыдынак шке шийвундым луктын пыштыш логалеш.

Pleteneva2.jpg

- Еш нерген мутым лукна гын, шочшыда-влак изижак огытыл, чыланат илыш корныш шогалыныт...

- Да, мый латкандаш ияш марлан лектынам, пелашем дене коктын кум икшывым ончен куштышна: кок ÿдырым да ик эргым. Кугуракше, Ольга, 30 ияш, Йошкар-Олаште Марий кугыжаныш университетыште кок кÿшыл шинчымашым налын, тыштак пачерым налын шуктен. Кызыт Магаданыште оксам ышта. Вес ÿдырем, Анастасия - эмлыше, медицине корно дене каен – Кировышто врачлан тырша. Тудат ешан, Елизавета ÿдыржö уло. Антон эргымым шöртньö кидан манам. Армийыш миен толын, Йошкар-Олаште суд приставыште пашам ышта, Марий кугыжаныш университетыште тунемеш. А кидше чыланан толеш – теве акажын пачержым тÿрыснек шкеак олмыктен, машиналан шÿман. Ава семын пиалан улам, йочам-шамыч мыйым пагалат, йöратат, шыма мут дене кумылаҥдат.

Pleteneva.jpg

- А мер пашаште таче иктаж-могай лектыш нерген ойлен кертыда?

- Кузе ойлат, ыштет гын, паша кая. «Кильмезь мари» калыкле-тÿвыра автономий пелен «Марий сем» ансамбльна уло. Тудым ик жап мый вуйлатышым. Но, мер пашашке шукырак еҥым ушаш манын, ты сомылым Зоя Шампаровалан ÿшанышна. Чыла шке кидыште кучаш тыршыме мер пашалан вияҥаш неле. Утларак воктен улшо-влаклан ӱшаныман. Тыге веле тӱшка калыкым чумыраш лиеш. Кумылаҥден моштышаш улына. Кызыт але шукынжо мемнам öрдыж гыч эскерат, шымлат. Пашаланна акым пуат.

«Кильмезь мари» ушемын илышыже куштылгыжак огыл. Ансамбльнат автономий пелен гына ила. Шке семын илаш тöчена, ваш-ваш йыҥгыртена, миен толын, кутырен келыштарена. Пашана нерген еҥ-влаклан шукырак каласкалаш тыршена. Шкеак машиналан оксам поген, концерт дене коштына. Кильмезь районын чыла ялыштыже лийме, марий калыкын илыме вес районлашкыжат мийыме. Калык вуча, марий семым, мурым колыштнеже, куштымым ужнеже, шкежат ушнынеже.

Тений ансамбльын ешыж денак «Вятский лапоть» регион-влак кокласе фестивальыште марла мурен-куштымашым ончыктышна. Лу тÿжем утла еҥ чумырген. Нуно марий, руш, татар, одо кудо дене палыме лийыныт. Марий кудо икымше вер дене палемдалтын. Мыланна холодильникым пöлекленыт да вес ийын угыч фестивальым сöрастараш йодыныт.

Kilmezmari1.jpg

- Кудым сылнештараш мастар еҥ-влак полшеныт?

- Нунын деч посна огеш лий. Кундемыштына марий мастар-влак шукын улыт. Герман Анисимов издерым, комдым тодеш. Екатерина Лесникова олым дене тÿрлö мотор арверым ышта. Ольга Рябова тÿрлаш мастар. Марина Тетесева ден Надежда Булычева авашт семынак калык вургемым курчаклан келыштарат. Нунын тукым гычак Татьяна Шакирова Изи Кильмезьысе школышто ИКН урокым вÿда. Таисия Ермакова ден Татьяна Максимова ансамбльнан вургемжым тÿрыснек уэмденыт: шкеак тÿрленыт, ургеныт. Тидлан ансамбльыш коштшо-влак шке оксаштым чаманен огытыл, тӱшкан поген пуэныт. Нине мастар шкештат ансамбльыш коштыт.

Тений «Марий сем» ансамбльлан коло ий темын. Но ончычсо состав гыч нылытын гына кодыныт. Кызыт ансамбльыш латкум еҥ коштеш: аккомпаниаторна гына пöръеҥ, молышт – ÿдырамаш-влак. Аккомпаниатор да художественный вуйлатыше шотышто йодыш эре пӱсын шога. Пашадарым тыште огыт тÿлö. Ончыч ансамбль тÿвыра полат пелен лийын, тиде штатысе еҥым ансамбль пашалан кумылаҥдаш йӧн лийын. Таче ме автномий пелен гына пашам ыштена. Чоным тургыжландарыше йодышым кумдан палыме мурызо Надежда Бабкина дене вашлийме годымат тарваташ тöченам, но мемнан умшанам вашке тÿчыч… А Бабкина мыланна тыгай ой-каҥашым пуыш: «Шкенан ансамбльнам чумырымеке, мыланнат тÿҥалтыште куштылго лийын огыл. Мемнам омса гыч поктеныт гын, ме окнаш пуренна. Теат вуйым ида саке, сай шонымашым илышыш кыртменак шыҥдарыза».

Kilmezmari.jpg

- Ик гана веле огыл колаш логалын: Киров кундемыште марий еҥ-влак коклаште рушаҥмаш утларак шижалтеш.

- Мый тидым тыге умылтарем: ик жап Марий Эл дене кыл йӧршын гаяк лийын огыл. Мемнан деке Марий кундем гыч артист, моло тӱвыра пашаеҥ толын коштыт, марий калыкын тÿвыраж нерген чÿчкыдынрак каласкалат ыле гын, тысе калык кӧ улмыжым ок мондо ыле. Садлан таче мемнан автономийнат, ансамбльнат мален шинчышаш огыл. Вет самырыкем годым марла мутланышыже моткоч шагал лийын. Мый марла ойжым колынат омыл. А таче калык мемнан деке шке толеш, пашана воранен, калык пырляшке ушнаш ямде. Южгунам икшывем-влакат йодын колтат: «Авай, молан марла ойлаш туныктен отыл?» А мыйже шкемым лыпландарем: кодшо курымын 90-ше ийлаштыже тидын нерген шонымо мо?.. Илен лекме нерген утларакше шонымо. Руш пелашем марла изишак умыла.

Кызыт ме утларак самырык-влак дене пашам ыштена. Карманкинышто «Изи памаш» ансамбльыш коштыт. Ансамбльлан 13 ий, ÿдыр-рвезе-влакым йочасад гычак Алевтина Григорьева вÿден шога. Туштак кугыеҥ-влакын «Ош пеледыш» ансамбльышт уло. Изи Кильмезьыште йоча-влак «Ӱжара» ансамбльыш коштыт. Нурдувашыште книгагудо пелен Нина Гужавина «Импульс» ансамбльым чумырен. Нунат марла куштат, мурат. Тыгак библиотеке пелен марий йылме курсым почмо. Тушто марий йылме арням эртарат. Тыгай вашлиймашке ÿдыр-рвезе-влак марий вургемым чиен толыт, марий тÿвыра дене палыме лийыт.

Тений мемнан дене Марий Эл гычат тӱвыра пашаеҥ-влак лийыныт. Влад Николаев да Сергей Карпов шке командышт дене толын коштыныт. Анатолий Зарецких Морко ялын пайремыштыже лийын. Поэт, туныктышо, фронтовик Фёдор Масловын пайремыштыже «Эреҥер» ансамбль» куандарен, кучем да мер еҥ-влакат лийыныт.«Крупин лудмашке» Марий Эл гыч Александр Иванов, Сергей Лялин, Сергей Щеглов ден Зоя Дудина толыныт ыле. Нуно ялласе лудшо-влак дене вашлийыныт.

Кильмезь районна Марий Элысе Параньга да Удмурт Республикысе Грах район-влак дене келшен илыме нерген кутырен келшен, кучем еҥ-влак тидын нерген кагазеш кидпалым пыштеныт. Садлан ты ӱшан кумылнам нӧлта.

- Калыкнан эртыме корныжым шарнен, эрласыш ÿшанлын ончышаш улына.

- Да, тиде тыгак. Тений ме Кировышто эртыше Марий тÿвыран кечыштыже лийынна. Районын лӱмжым, чапшым араленна, манаш лиеш. Кажне ийын Акпатырлан вуй савымашке ушнена. Кетекыште эртыше концертыште шке мастарлыкнам ончыктена. Одо кундемысе Семыкышкат ик гана веле огыл мийыме, мурен куштымо. Ӱжмӧ годым Марий Элышкат толаш тыршена. Пеледыш пайремыште, Ӱярняште лийынна. Тиде толын коштмаш финн-угор мероприятийлашкат корным почын.

2015 ийлан планым чоҥенна. Ик эн кугу паша - «Вÿдтÿр муро аршаш» шке кундемысе марий муро фестиваль-конкурсым эртараш. Тыгак Кугу Сеҥымашын 70 ияш лÿмгечыжлан ямдылалтына.

Йöн лийме семын марий калык ойпогым погена, репертуарнам у муро-куштымаш дене уэмдаш тыршена. Ты шотышто мыланна Марий Элысе тÿвыра да сымыктыш колледжат чот полша.

Верысе одо калык дене кылна пеҥгыде, Кильмезь кундемысе тÿвыра пöрт-влакын пашаеҥышт дене пырля келшен пашам ыштена. Верысе кучем декат миен-миен омсам тÿкалтена. Нунын велым умылымашым шижына, кертмышт семын полшаш тыршат.

Мемнан деке шуко уна толеш. Теве венгр-влакат толыныт ыле, марий ойпогым погат, шымлат.

Pleteneva1.jpg

- Айдеме илыме курымыштыже чыла ыштен шуктшаш. Почешыже у тукымым кодышаш. Таче самырык-влак коклаште шагал огыл еҥ ешым чумыраш, йочам ышташ ок вашке. А Тендан дене кузе?

- Йот элласе илышын кышаже мемнан денат палдырна. Да, межат, ача-ава-влак, изинек нунылан ойлена: «Эргым, ÿдырем, тунем, кÿшыл шинчымашым нал, сай пашам му, пачеран лий, вара ешым чумыро». Эргымлан 26 ий, кунам тудо ешым кучаш ямде лиеш? Самырыклан моткоч неле, ешым чумырен илаш йöн шагал. Мый шарнем, марлан кайымекем, кок-кум тылзе жапыште верысе колхоз пöртым чоҥен пуыш. Пашат эре лийын. Ӱдырем семын Магаданыш шумеш кычал кайыме огыл. Илыш пеҥгыде койышым, чытымашым йодеш. Йоча-влакым куштымо годым калык йÿла деке шÿмаҥдаш мондыман огыл, кидпашаланат туныктыман. Вет марий ÿдыр тӱрым тÿрлен, моло кидпашам ыштен моштен гын, эргыжын чоҥымо, озанлыкым кучымо моло сомыллан кид-йолжо толын.

Эльвира Куклина мутланен.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.